Steeds vaker krijgen zzp’ers te maken met een concurrentiebeding in hun overeenkomst van opdracht. Zo’n beding kan grote gevolgen hebben voor uw vrijheid om opdrachten aan te nemen. Anders dan bij werknemers gelden er voor zelfstandigen andere regels. In dit artikel leest u wanneer een concurrentiebeding voor zzp’ers is toegestaan en waar u als opdrachtnemer en opdrachtgever op moet letten.
Wat is een concurrentiebeding bij zzp?
Een concurrentiebeding voor een zzp’er is een bepaling in een overeenkomst van opdracht waarin staat dat u tijdens of na de samenwerking geen werkzaamheden mag verrichten voor concurrenten of zelf concurrerende activiteiten mag ontplooien.
Opdrachtgevers gebruiken dit beding om hun bedrijfsbelangen te beschermen, bijvoorbeeld wanneer u werkt met:
- Vertrouwelijke informatie;
- bedrijfsprocessen of strategie;
- klanten en zakelijke relaties.
In tegenstelling tot werknemers is er geen specifieke wettelijke regeling zoals bij het concurrentiebeding in het arbeidsrecht. Voor zzp’ers geldt het algemene contractenrecht uit het Burgerlijk Wetboek, waarbij met name de regels over overeenkomsten, redelijkheid en billijkheid en de beperkende werking daarvan van belang zijn.
Is een concurrentiebeding bij zzp toegestaan?
In beginsel is een concurrentiebeding bij zzp’ers toegestaan. Partijen hebben namelijk contractsvrijheid: u mag samen afspraken maken, zolang deze niet in strijd zijn met de wet, de openbare orde, de goede zeden of de redelijkheid en billijkheid. Dat betekent echter niet dat elk concurrentiebeding zomaar geldig is. De inhoud en gevolgen van het beding spelen een belangrijke rol bij de beoordeling.
De wet kent geen maximale duur van een concurrentiebeding voor zzp’ers. Er bestaat ook geen algemene rechtsregel dat een beding voor zzp’ers “vaak” of “maximaal” tot één jaar is beperkt. Wel geldt dat een rechter eerder zal ingrijpen naarmate de duur langer is en de beperking zwaarder op de zelfstandige drukt. De toelaatbaarheid hangt dus sterk af van de concrete omstandigheden van het geval, zoals de aard van de werkzaamheden, de markt waarin partijen opereren, de toegang tot vertrouwelijke informatie en de reikwijdte van het verbod.
Wilt u als zzp’er dat het concurrentiebeding uit het contract wordt geschrapt of wordt ingeperkt, maar wil de opdrachtgever daar niet aan? Bezint eer ge begint. Wanneer u tekent, beperkt u daarmee mogelijk uw eigen toekomst. U moet dan een afweging maken of u met deze opdrachtgever in zee wilt gaan of liever afziet van de opdracht.
Wanneer is een concurrentiebeding te streng?
Een concurrentiebeding kan geheel of gedeeltelijk buiten toepassing blijven of worden aangetast als het uw positie als zelfstandige onredelijk beperkt. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer:
- het beding u vrijwel onmogelijk maakt om nog opdrachten te verkrijgen;
- de duur van het beding buitensporig lang is;
- het geografische gebied te ruim is geformuleerd;
- de verboden werkzaamheden te ruim of te vaag zijn omschreven;
- er geen duidelijke noodzaak is voor de beperking;
- het te beschermen belang van de opdrachtgever ook met een minder verstrekkend beding kan worden beschermd, zoals een geheimhoudingsbeding of relatiebeding.
Een concurrentiebeding beperkt de vrijheid van ondernemen van een zzp’er. Het beding moet daarom voldoende duidelijk en concreet zijn geformuleerd. Er moet bijvoorbeeld duidelijk worden vermeld op welke werkzaamheden het verbod ziet, welk belang daarmee wordt beschermd, en of en hoe lang het beding geldt, eventueel met een beperking naar regio of type klant. Een vaag of zeer algemeen geformuleerd beding is lastiger afdwingbaar.
Omdat u als zzp’er afhankelijk bent van opdrachten, kan een te zwaar beding eerder als onredelijk worden beoordeeld. Dat betekent echter niet dat zelfstandigen automatisch dezelfde bescherming genieten als werknemers; de toets blijft in beginsel civielrechtelijk en contractueel van aard.
Schijnzelfstandigheid en extra bescherming
In sommige situaties lijkt een zzp-overeenkomst sterk op een arbeidsovereenkomst. Er kan dan sprake zijn van schijnzelfstandigheid. In dat geval kan een rechter oordelen dat u feitelijk werknemer bent. Dit heeft belangrijke gevolgen voor het concurrentiebeding. Als de relatie wordt aangemerkt als arbeidsovereenkomst, gelden alsnog de strengere regels van het arbeidsrechtelijke concurrentiebeding. Dat betekent onder meer dat een concurrentiebeding aan specifieke wettelijke voorwaarden moet voldoen en bij tijdelijke contracten slechts onder bijzondere omstandigheden standhoudt.
Is het concurrentiebeding te streng en veelomvattend? Dan kan dat een aanwijzing zijn dat de opdrachtnemer in de praktijk minder zelfstandig opereert. Maar een zwaar concurrentiebeding leidt niet automatisch tot het oordeel dat sprake is van een arbeidsovereenkomst of fictieve dienstbetrekking. Die kwalificatie hangt af van het totaalbeeld van de rechtsverhouding, waaronder de wijze van werken, gezagsverhouding, ondernemersrisico en inbedding in de organisatie.
Ook is het te stellig om te zeggen dat de Belastingdienst naar aanleiding van de Wet DBA heeft “bepaald” dat géén beding in een contract mag worden opgenomen dat de zzp’er in onredelijke mate beperkt. Zo’n algemene wettelijke regel bestaat niet in die vorm. Wel kan een vergaande beperking van de vrijheid om voor anderen te werken een relevante omstandigheid zijn bij de beoordeling van de arbeidsrelatie.
Beoordeling door de rechter
Als er een conflict ontstaat over een concurrentiebeding, kan de rechter het beding toetsen aan de redelijkheid en billijkheid. Daarbij wordt gekeken naar de belangen van beide partijen.
De rechter kan onder omstandigheden:
- oordelen dat beroep op het beding naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is;
- een contractuele bepaling geheel of gedeeltelijk buiten toepassing laten;
- uitleg geven aan het beding waardoor de reikwijdte beperkter wordt dan de tekst op het eerste gezicht doet vermoeden;
- in kort geding de werking van het beding schorsen of de handhaving ervan beperken.
Vooral wanneer uw mogelijkheden om inkomen te genereren ernstig worden beperkt, kan dat aanleiding zijn voor de rechter om de handhaving van het beding te beperken.
Duur van het concurrentiebeding voor zzp’ers
Voor zzp’ers is er geen vaste maximale duur voor een concurrentiebeding. Er kan daarom niet in algemene zin worden gesteld dat de maximale duur in de rechtspraak is bepaald op één jaar. Wel geldt dat een langere duur zwaarder moet kunnen worden gerechtvaardigd. Hoe langer de duur, hoe groter de kans dat een rechter kritisch toetst of die duur echt noodzakelijk is ter bescherming van een legitiem bedrijfsbelang.
In de praktijk verdient het aanbeveling om de duur zo concreet en beperkt mogelijk te formuleren, bijvoorbeeld door aansluiting te zoeken bij de periode waarin vertrouwelijke informatie nog concurrentiegevoelig is of klantrelaties daadwerkelijk bescherming behoeven.
Mag een opdrachtgever u echt beperken?
Een opdrachtgever mag uw werkzaamheden beperken, maar alleen wanneer dit goed gemotiveerd is en wanneer dit redelijk is. In de praktijk blijkt dat veel concurrentiebedingen te standaard en te ruim zijn opgesteld.
Als het beding u feitelijk verhindert om als zelfstandige te blijven werken, is de kans groter dat het niet of niet volledig afdwingbaar is. Het is daarom belangrijk om kritisch te kijken naar de inhoud van het beding voordat u akkoord gaat. Er geldt contractsvrijheid tussen partijen, dus bedenk goed of u met bepaalde voorwaarden akkoord wilt gaan voordat u tekent.
Voor opdrachtgevers geldt omgekeerd dat een concurrentiebeding alleen zinvol is als het zorgvuldig is toegesneden op het concrete belang dat bescherming behoeft. Een algemeen standaardbeding zonder duidelijke afbakening vergroot juist het risico op discussie en beperkte afdwingbaarheid.
Boeteclausule en handhaving
Vaak is aan een concurrentiebeding een boeteclausule gekoppeld. Ook daarbij geldt dat de hoogte en toepassing redelijk moeten zijn. Een buitensporig hoge boete kan in een procedure onderwerp van matiging worden. Het is daarom verstandig om niet alleen naar het verbod zelf te kijken, maar ook naar de sanctie bij overtreding, de wijze van bewijs en de vraag of iedere overtreding direct tot een boete leidt.
Praktische aandachtspunten voor zzp’ers
Let vóór ondertekening in ieder geval op de volgende punten:
- welke werkzaamheden precies verboden zijn;
- voor welke klanten of relaties het beding geldt;
- of het beding alleen tijdens de opdracht geldt of ook daarna;
- de duur van het beding;
- de geografische reikwijdte;
- de hoogte van een eventuele boete;
- de vraag of een relatiebeding of geheimhoudingsbeding niet afdoende is in plaats van een breed concurrentiebeding.
Probeer het beding zo nodig te beperken tot specifieke klanten, een korte periode of duidelijk omschreven concurrerende activiteiten.
Advocaat bij een concurrentiebeding voor zzp
Twijfelt u over een concurrentiebeding in uw overeenkomst van opdracht, dan is het verstandig om juridisch advies in te winnen. Een advocaat met kennis van contractenrecht en arbeidsrechtelijke kwalificatievraagstukken kan beoordelen of het beding rechtsgeldig is en of het uw positie als zelfstandige onredelijk beperkt. Daarnaast kan een advocaat u helpen bij:
- het onderhandelen over de inhoud van het beding;
- het inschatten van risico’s bij een nieuwe opdracht;
- het voeren van verweer tegen handhaving van het beding;
- het beoordelen van een boeteclausule;
- het starten van een procedure om de werking van het beding te laten beperken of buiten toepassing te laten.
Door tijdig advies in te winnen, voorkomt u dat u later onnodig wordt beperkt in uw ondernemerschap.
Voor een opdrachtgever is het van belang het beding niet te streng en te ruim te formuleren. Een te verstrekkend beding is niet alleen lastiger afdwingbaar, maar kan in combinatie met andere omstandigheden ook ongunstig uitwerken bij de beoordeling of werkelijk sprake is van zelfstandig ondernemerschap. Twijfelt u als opdrachtgever over het formuleren van een concurrentiebeding in een overeenkomst van opdracht, dan is het verstandig om tijdig juridisch advies in te schakelen. Neem contact op met een arbeidsrechtadvocaat voor een beoordeling van uw situatie.
Conclusie
Een concurrentiebeding bij een zzp’er is in principe toegestaan, maar kent grenzen. Het beding mag uw mogelijkheden om als zelfstandige te werken niet onredelijk beperken. In de praktijk zijn veel van deze bedingen te ruim geformuleerd, waardoor de afdwingbaarheid beperkt kan zijn of een rechter de werking ervan kan inperken. Twijfelt u over uw situatie, dan is het raadzaam om uw overeenkomst juridisch te laten beoordelen. Daarmee voorkomt u problemen en behoudt u zoveel mogelijk uw vrijheid als ondernemer. De opdrachtgever doet er verstandig aan om het beding zorgvuldig, concreet en niet ruimer dan noodzakelijk te formuleren.
