Materiële wederrechtelijkheid is een bijzonder juridisch begrip dat duidelijk maakt dat niet elke overtreding van de wet automatisch strafbaar is. Soms is een handeling formeel verboden, maar toch gerechtvaardigd. Rechtvaardigingsgronden zijn omstandigheden waarin een strafbaar feit niet strafbaar wordt geacht omdat de verdachte een (buiten)wettelijke erkende reden had om het te plegen. Dit betekent dat de handeling objectief gerechtvaardigd is, waardoor niet alleen de verdachte, maar iedereen in een vergelijkbare situatie zo zou mogen handelen zonder strafbaar te zijn. In juridische termen ontneemt een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond de (materiele) wederrechtelijkheid aan een gedraging. Achteraf bezien is de gedraging van de verdachte niet in strijd met het recht, omdat er sprake is van bijzondere omstandigheden.
Vier van de vijf rechtvaardigingsgronden zijn vastgelegd in het wetboek van Strafrecht (Sr), te weten: overmacht als noodtoestand (artikel 40 Sr), noodweer (artikel 41 lid 1 Sr), wettelijk voorschrift (artikel 42 Sr), en ambtelijk bevel (artikel 43 lid 1 Sr). In dit artikel gaan we in op de ongeschreven rechtvaardigingsgrond “het ontbreken van de materiele wederrechtelijkheid”.
Wat is materiële wederrechtelijkheid?
De strafuitsluitingsgrond materiële wederrechtelijkheid betekent dat een handeling, hoewel zij volgens de wet verboden lijkt, inhoudelijk gezien niet in strijd met het recht is. Het gaat dus om de vraag of een gedraging materieel gerechtvaardigd is, ondanks dat deze formeel verboden is. Het voorbeeld bij uitstek is het Huizense veearts-arrest uit 1933. In die tijd was het verboden om opzettelijk gezonde koeien te plaatsen bij koeien die mond- en klauwzeer hadden. De veearts heeft echter de gezonde koeien in aanraking gebracht met de zieke koeien maar uitgelegd, dat hij dit deed om de koeien een lichte graad van besmetting te laten oplopen, zodat zij antistoffen zouden ontwikkelen, om daarmee hetzelfde effect te verkrijgen als vaccinatie. De Hoge Raad oordeelde dat zijn handeling, ondanks het formele verbod, niet wederrechtelijk was omdat hij handelde in het algemeen belang. Materiële wederrechtelijkheid speelt vooral in uitzonderlijke situaties waarin de wet niet alle omstandigheden kan voorzien. De rechter kijkt dan naar de bedoeling van de wet en het handelen van de verdachte.
Ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid
Wanneer de materiële wederrechtelijkheid ontbreekt, betekent dit dat een gedraging niet strafbaar is, ook al is deze formeel in strijd met de wet. Het ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid is een ongeschreven strafuitsluitingsgrond. Van het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid kan sprake zijn als met de gedraging de belangen die de overtreden bepaling geacht wordt te beschermen, beter zijn gediend dan bij gehoorzaamheid aan de tekst van de wet.
Het gaat hierbij meestal om een situatie waarvan kan worden gezegd dat de maatschappelijke- en wetenschappelijke inzichten en ontwikkelingen over de strafwaardigheid van een strafbaar gesteld feit zodanig zijn veranderd dat het bewezen verklaarde feit weliswaar strafbaar is gesteld maar niet meer als wederrechtelijk wordt beleefd en dientengevolge strafoplegging door de samenleving in brede zin als onrechtvaardig wordt bevonden.
Het ontbreken van de materiele wederrechtelijkheid kan bijvoorbeeld aan de orde zijn wanneer het gaat om mensensmokkel terwijl daarvoor humanitaire redenen zijn. De uitkomst van een geslaagd beroep op het ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid kan twee gevolgen hebben. Als de wederrechtelijkheid, zoals bijvoorbeeld bij vernieling, is opgenomen als bestanddeel en deze niet kan worden bewezen dan volgt er vrijspraak. Wanneer het bestanddeel wederrechtelijk als een element heeft te gelden en er wordt met succes een beroep op een rechtvaardigingsgrond gedaan dan volgt er ontslag van alle rechtsvervolging. De delictsomschrijving wordt namelijk wel vervuld, maar de materiële wederrechtelijkheid wordt dan weggenomen door de rechtvaardigingsgrond.
Hulp van een advocaat
Wordt u vervolgd voor een feit dat formeel strafbaar lijkt, maar handelde u in het algemeen belang of was er sprake van een noodsituatie? Dan kan het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid een belangrijk verweer zijn.
De advocaten van AMBT Advocaten zijn ervaren strafrechtspecialisten op het gebied van rechtvaardigingsgronden. Wij zullen u bijstaan vanaf het moment dat er een verdenking rijst. Onze specialisten analyseren het strafdossier en bepalen samen met u de beste strategie om het gewenste resultaat te bereiken. Onze advocaten zijn bereid om u ook pro deo bij te staan, mits u daarvoor in aanmerking komt gelet op de wettelijk vastgestelde inkomensgrenzen. U hoeft dan uitsluitend een kleine eigen bijdrage te betalen. Wanneer u als minderjarige wordt verdacht van een misdrijf dan geldt het jeugdstrafrecht, en dan heeft u ten allen tijde recht op gratis rechtsbijstand.
Een ervaren strafrechtadvocaat kan beoordelen of u in uw zaak een beroep kunt doen op een rechtvaardigingsgrond en hoe dit juridisch kan worden onderbouwd. Neem vrijblijvend contact met ons op om uw situatie te bespreken.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen formele en materiële wederrechtelijkheid?
Formele wederrechtelijkheid is wederwettelijkheid. Als de handeling valt binnen een wetsbepaling, dan is deze wederrechtelijk dus in strijd met de wet. De materiele wederrechtelijkheid ziet op de situatie waarin een handeling op papier verboden is, maar in werkelijkheid gerechtvaardigd kan zijn. Dat kan het geval zijn als de gedraging bijdraagt aan het beschermen van een hoger belang (rechtvaardigingsgrond) of als het bestanddeel wederrechtelijkheid van een delictsomschrijving niet wordt vervuld.
Wanneer ontbreekt materiële wederrechtelijkheid?
Dat is het geval wanneer een handeling het recht formeel schendt, maar er in materiele zin een beroep kan worden gedaan op een rechtvaardigingsgrond, zoals overmacht als noodtoestand (artikel 40 Sr), noodweer (artikel 41 lid 1 Sr), wettelijk voorschrift (artikel 42 Sr), ambtelijk bevel (artikel 43 lid 1 Sr) en de ongeschreven rechtvaardigingsgrond het ontbreken van de materiele wederrechtelijkheid. In juridische termen ontneemt een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond de (materiele) wederrechtelijkheid aan een gedraging. Achteraf bezien is de gedraging van de verdachte niet in strijd met het recht, omdat er sprake is van bijzondere omstandigheden. Tot slot kan materiele wederrechtelijkheid als een bestanddeel van een delictsomschrijving zijn opgenomen en als deze niet wordt vervuld dan volgt vrijspraak.
