Wordt u verdacht van een strafbaar feit, dan betekent dit niet automatisch dat u ook strafbaar bent. In sommige situaties kan een bijzondere omstandigheid ervoor zorgen dat u juridisch geen verwijt kan worden gemaakt. Dat noemen we een schulduitsluitingsgrond. In dit artikel leggen wij uit welke schulduitsluitingsgronden er zijn, wanneer een beroep daarop kans van slagen heeft en wat de gevolgen zijn voor uw strafzaak.
Wat is een schulduitsluitingsgrond?
Schulduitsluitingsgronden zijn omstandigheden waarin een verdachte niet strafbaar wordt verklaard, ondanks dat een strafbaar feit is gepleegd. Dit betekent dat de dader het feit wel heeft begaan, maar niet verantwoordelijk kan worden gehouden vanwege een bijzondere omstandigheid. De schulduitsluitingsgronden zijn vastgelegd in het Wetboek van Strafrecht (artikel 39 tot en met 43) en zorgen ervoor dat een dader geen straf krijgt, terwijl het feit zelf nog steeds als strafbaar wordt beschouwd.
Categorieën
Strafuitsluitingsgronden zijn juridische redenen waardoor een verdachte niet wordt gestraft, ook al speelt er een strafbaar feit. In het strafrecht wordt meestal onderscheid gemaakt tussen twee soorten: rechtvaardigingsgronden en schulduitsluitingsgronden.
Rechtvaardigingsgronden
Bij een rechtvaardigingsgrond staat het handelen zelf centraal. De verdachte heeft iets gedaan wat normaal gesproken strafbaar kan zijn, maar door de omstandigheden wordt dat handelen toch als gerechtvaardigd gezien. Het gedrag is dan niet wederrechtelijk. Dat betekent dat het niet in strijd is met het recht.
Schulduitsluitingsgronden
Bij een schulduitsluitingsgrond blijft het feit op zichzelf strafbaar, maar kan de verdachte daarvan persoonlijk geen verwijt worden gemaakt. De rechter kijkt dan naar de situatie van de verdachte en beoordeelt of hij of zij anders had kunnen of moeten handelen.
Het belangrijkste verschil:
Het verschil zit dus in de beoordeling van het gedrag en de persoon. Bij een rechtvaardigingsgrond is het handelen gerechtvaardigd. Bij een schulduitsluitingsgrond is het handelen niet gerechtvaardigd, maar ontbreekt de persoonlijke verwijtbaarheid van de verdachte.
Wat zijn bijzondere strafuitsluitingsgronden?
Bijzondere strafuitsluitingsgronden zijn strafuitsluitingsgronden die alleen gelden bij een specifiek strafbaar feit of binnen bijzondere wetgeving. Ze gelden dus niet automatisch in iedere strafzaak. Daarmee verschillen zij van algemene strafuitsluitingsgronden, zoals overmacht, noodweerexces en ontoerekenbaarheid, die in verschillende soorten strafzaken kunnen worden aangevoerd.
Bij schulduitsluitingsgronden gaat het meestal om algemene strafuitsluitingsgronden. De rechter beoordeelt dan of de verdachte persoonlijk een verwijt kan worden gemaakt van het gepleegde feit.
Welke schulduitsluitingsgronden zijn er?
Schulduitsluitingsgronden zorgen ervoor dat de persoon niet strafbaar wordt gesteld, ondanks dat het strafbare feit heeft plaatsgevonden. De Nederlandse wet kent vijf schulduitsluitingsgronden: ontoerekenbaarheid, noodweerexces, psychische overmacht, een onbevoegd gegeven ambtelijk bevel, afwezigheid van alle schuld en putatief noodweer.
1. Ontoerekenbaarheid (artikel 39 Sr)
Deze wettelijke schulduitsluitingsgrond staat in artikel 39 Wetboek van Strafrecht. Er moet sprake zijn van een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens. Deze gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis moet op het moment dat het delict werd gepleegd aanwezig zijn en tot slot moet er een causaal verband zijn tussen de stoornis en het delict.
2. Noodweerexces (artikel 41 lid 2 Sr)
Er is sprake van een noodweersituatie waarin iemand zich verdedigt tegen een aanval, maar door paniek meer geweld gebruikt dan nodig. Er moet dus voldaan zijn aan een rechtvaardigingsgrond, te weten noodweer en als daar sprake van is dan moet worden voldaan aan het dubbele causaliteitsvereiste. Het exces moet zijn veroorzaakt door een hevige gemoedsbeweging.
3. Psychische overmacht (artikel 40 Sr)
Een persoon pleegt een strafbaar feit onder zware psychische druk waartegen hij/zij redelijkerwijs geen weerstand kon bieden. Het is niet strafbaar om een feit te begaan als de verdachte door overmacht tot het feit is gedwongen. Bij psychische overmacht gaat het om een van buiten komende drang, waartegen de verdachte redelijkerwijs geen weerstand kon en behoefde te bieden. Het gaat dan om een aantasting van de wilsvrijheid, waardoor de verdachte geen verwijt valt te maken.
4. Onbevoegd gegeven ambtelijk bevel (artikel 43 lid 2 Sr)
Iemand handelt op basis van een bevel van een onbevoegde ambtenaar, terwijl hij dit niet wist of redelijkerwijs niet had kunnen weten. Een onbevoegd gegeven ambtelijk bevel heft de strafbaarheid niet op, tenzij het door de verdachte te goeder trouw als bevoegd gegeven kan worden beschouwd. Kortom, als de verdachte in de veronderstelling verkeerde dat het bevel rechtmatig was.
5. Afwezigheid van alle schuld (AVAS) (ongeschreven leerstuk)
Dit is een ongeschreven schulduitsluitingsgrond die door de rechter in bepaalde (uitzonderlijke) gevallen wordt toegepast. Het betekent dat iemand niet wist en niet kon weten dat hij/zij iets strafbaars deed. In de literatuur worden vier vormen van AVAS onderscheiden, te weten: verontschuldigbare feitelijke dwaling, verontschuldigbare rechtsdwaling, verontschuldigbare onmacht en het betrachten van de maximaal te vergen zorg.
6. Putatief noodweer (ongeschreven leerstuk)
Putatief noodweer is een ongeschreven schulduitsluitingsgrond. Een geslaagd beroep op putatief noodweer leidt tot afwezigheid van alle schuld. Onder putatief noodweer wordt verstaan het geval dat een verdachte bij vergissing in de veronderstelling verkeert dat hij/zij zich moet of mag verdedigen tegen dreigend gevaar. Een beroep op putatief noodweer(exces) slaagt als de verdachte verschoonbaar heeft gedwaald ten aanzien van het bestaan van een noodweersituatie.
Wat is het gevolg van een schulduitsluitingsgrond?
Een succesvol beroep op een strafuitsluitingsgrond heeft over het algemeen tot gevolg dat de verdachte wordt ontslagen van alle rechtsvervolging (OVAR). Dit betekent dat het feit wel kan worden bewezen, maar dat de verdachte hiervoor niet strafbaar is.
In sommige zaken kan een beroep op een schulduitsluitingsgrond ook leiden tot vrijspraak. Dat is vooral het geval wanneer door het verweer een bestanddeel van het strafbare feit niet bewezen kan worden. Het verschil tussen vrijspraak en ontslag van alle rechtsvervolging hangt dus af van de opbouw van de verdenking en het gevoerde verweer.
De rol van een strafrechtadvocaat bij een schulduitsluitingsgrond?
Een strafrechtadvocaat speelt een bijzonder belangrijke rol bij een beroep op een schulduitsluitingsgrond. Aan de hand van het feitencomplex zal onderzocht moeten worden of een geslaagd beroep op een schulduitsluitingsgrond kans van slagen heeft. Een gesepcialiseerde strafrechtadvocaat kan onder meer:
- beoordelen welke schulduitsluitingsgrond het beste bij de zaak past;
- onderzoeken of er bewijs is voor psychische overmacht, noodweerexces of ontoerekenbaarheid;
- deskundigenrapportages aanvragen of beoordelen;
- onderbouwen waarom de verdachte geen verwijt kan worden gemaakt;
- verweer voeren op de zitting;
- uitleggen of ontslag van alle rechtsvervolging of vrijspraak mogelijk is.
De factoren die daarbij afgewogen moeten worden zijn 1) Het feit moet in verhouding staan tot de erdoor geschonden belangen (proportionaliteit) en 2) de verdachte mag geen andere, minder ingrijpende mogelijkheden hebben gehad (subsidiariteit), 3) de rechter weegt mee wat van een specifieke verdachte gevergd mocht worden (Garantenstellung) en of 4) hij/zij zichzelf verwijtbaar in de situatie heeft gebracht waarin hij/zij het strafbare feit pleegde (culpa in causa).
Gelet hierop, is het van groot belang dat u zich laat bijstaan door een gespecialiseerde strafrechtadvocaat. Onze advocaten zijn bereid om u ook pro deo bij te staan, mits u daarvoor in aanmerking komt gelet op de wettelijk vastgestelde inkomensgrenzen. U hoeft dan uitsluitend een kleine eigen bijdrage te betalen.
Neem contact op
Wordt u verdacht van een strafbaar feit en denkt u dat sprake kan zijn van een schulduitsluitingsgrond? Neem dan tijdig contact op met een gespecialiseerde strafrechtadvocaat van AMBT Advocaten. Wij beoordelen uw situatie, bespreken de mogelijke verweren en leggen uit welke stappen verstandig zijn.
Onze advocaten kunnen u ook pro deo bijstaan als u daarvoor in aanmerking komt op basis van de wettelijke inkomensgrenzen. U betaalt dan alleen een beperkte eigen bijdrage.
Conclusie
Schulduitsluitingsgronden zorgen ervoor dat een verdachte niet strafbaar wordt gesteld, ondanks dat een strafbaar feit is gepleegd. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij ontoerekenbaarheid, noodweerexces, psychische overmacht of een onbevoegd gegeven ambtelijk bevel, AVAS of putatief noodweer.
Als een schulduitsluitingsgrond wordt aangenomen, kan een verdachte ontslagen worden van alle rechtsvervolging of vrijgesproken worden wanneer een bestanddeel niet wordt vervuld. Een gespecialiseerde strafrechtadvocaat is essentieel om een goed juridisch verweer te voeren en te zorgen dat een verdachte niet onterecht wordt veroordeeld.
Veelgestelde vragen over schulduitsluitingsgronden
1. Kan een schulduitsluitingsgrond ook tijdens hoger beroep worden aangevoerd?
Ja, een schulduitsluitingsgrond kan ook in hoger beroep worden aangevoerd. Het hof beoordeelt dan opnieuw of de feiten, omstandigheden en eventuele deskundigenrapporten voldoende grond geven voor bijvoorbeeld noodweerexces, psychische overmacht of ontoerekenbaarheid.
2. Wat betekent culpa in causa bij een schulduitsluitingsgrond?
Culpa in causa betekent dat de verdachte zichzelf verwijtbaar in de situatie heeft gebracht waarin het strafbare feit is gepleegd. Als daarvan sprake is, kan de rechter een beroep op een schulduitsluitingsgrond afwijzen.
3. Waarom zijn persoonlijke omstandigheden belangrijk bij schulduitsluitingsgronden?
Bij schulduitsluitingsgronden kijkt de rechter niet alleen naar het strafbare feit, maar ook naar de persoon van de verdachte. Persoonlijke omstandigheden kunnen belangrijk zijn om te beoordelen of de verdachte anders had kunnen of moeten handelen. Vaak spelen deskundigenrapportages daarbij een belangrijke rol.
4. Kan een schulduitsluitingsgrond strafvermindering opleveren als het beroep niet slaagt?
Ja, soms kan een beroep op een schulduitsluitingsgrond worden afgewezen, maar kunnen de aangevoerde omstandigheden wel meewegen bij de strafmaat. De rechter kan dan oordelen dat de verdachte strafbaar is, maar dat de omstandigheden aanleiding geven voor een lagere straf.
5. Leidt een schulduitsluitingsgrond altijd tot vrijspraak?
Nee. Meestal leidt een geslaagd beroep op een schulduitsluitingsgrond tot ontslag van alle rechtsvervolging. Vrijspraak kan alleen aan de orde zijn als door het verweer een bestanddeel van het strafbare feit niet bewezen kan worden.
6. Wanneer slaagt een beroep op een schulduitsluitingsgrond?
Een beroep slaagt alleen als de feiten en omstandigheden goed onderbouwd zijn. De rechter kijkt onder meer naar de situatie, de persoonlijke omstandigheden van de verdachte en de vraag of de verdachte redelijkerwijs anders had kunnen handelen.
7. Wat is het verschil tussen een schulduitsluitingsgrond en een strafuitsluitingsgrond?
Een strafuitsluitingsgrond is de overkoepelende term. Daaronder vallen rechtvaardigingsgronden en schulduitsluitingsgronden. Een schulduitsluitingsgrond ziet op de verwijtbaarheid van de verdachte: het feit blijft strafbaar, maar de verdachte wordt niet strafbaar geacht.
