Rechtvaardigingsgronden zijn redenen waardoor een strafbaar feit toch niet strafbaar is. De gedraging wordt dan achteraf gerechtvaardigd, bijvoorbeeld omdat iemand handelde uit noodweer, overmacht of op basis van een wettelijk voorschrift. In dit artikel leest u welke rechtvaardigingsgronden er zijn, wanneer een beroep daarop kan slagen en wat een strafrechtadvocaat voor u kan betekenen.
Wat zijn rechtvaardigingsgronden?
Rechtvaardigingsgronden zijn omstandigheden waarin een strafbaar feit niet strafbaar wordt geacht omdat de dader een (buiten)wettelijke erkende reden had om het te plegen. Dit betekent dat de handeling objectief gerechtvaardigd is, waardoor niet alleen de dader, maar iedereen in een vergelijkbare situatie zo zou mogen handelen zonder strafbaar te zijn.
In juridische termen ontneemt een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond de wederrechtelijkheid aan een gedraging. Achteraf bezien is de gedraging van de verdachte niet in strijd met het recht, omdat er sprake is van bijzondere omstandigheden.
Welke rechtvaardigingsgronden zijn er?
Er zijn vijf rechtvaardigingsgronden, namelijk: overmacht als noodtoestand, noodweer, wettelijk voorschrift, ambtelijk bevel en het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid.
Vier daarvan staan in het Wetboek van Strafrecht. De vijfde rechtvaardigingsgrond, het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid, is ontstaan in de rechtspraak.
1. Overmacht als noodtoestand (artikel 40 Sr)
“Niet strafbaar is hij die een feit begaat waartoe hij door overmacht is gedrongen.”
Overmacht als noodtoestand doet zich voor wanneer iemand moet kiezen tussen twee kwaden en een strafbaar feit pleegt om een hoger belang te beschermen. Aan de ene kant is er een plicht om de wet na te leven en anderzijds is er de plicht om een hulpbehoevend persoon bijstand te verlenen. Het gaat om het belang van een hulpbehoevende tegenover het naleven van de wettelijke voorschriften (Opticien-arrest).
2. Noodweer (artikel 41 lid 1 Sr)
“Niet strafbaar is hij die een feit begaat, geboden door de noodzakelijke verdediging van zijn of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding.”
Noodweer is zelfverdediging tegen een onmiddellijke en wederrechtelijke aanval. Het geweld dat wordt gebruikt, moet proportioneel en noodzakelijk zijn. Dit houdt in dat het begaan van een strafbaar feit, waarbij u iemand anders of uzelf moest verdedigen, niet strafbaar is.
3. Wettelijk voorschrift (artikel 42 Sr)
“Niet strafbaar is hij die een feit begaat ter uitvoering van een wettelijk voorschrift.”
Een handeling die wordt uitgevoerd omdat de wet dit voorschrijft, is niet strafbaar. Dit geldt vaak voor politie, justitie en andere overheidsinstanties die geweld mogen gebruiken. De straffeloosheid wordt verzekerd aan degene die rechtstreeks of middellijk handelt op gezag van de overheid.
4. Ambtelijk bevel (artikel 43 lid 1 Sr)
“Niet strafbaar is hij die een feit begaat ter uitvoering van een ambtelijk bevel, gegeven door de daartoe bevoegde autoriteit.”
Wanneer iemand handelt op basis van een bevel van een bevoegde ambtenaar, is deze niet strafbaar. Dit geldt alleen als het bevel rechtmatig is gegeven door een daartoe bevoegde instantie.
5. Het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid, (ongeschreven leerstuk)
Het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid is niet vastgelegd in de wet, maar is ontstaan in de rechtspraak. Het houdt in dat de degene die het strafbare feit heeft begaan niet strafbaar is, indien door het overtreden van het strafbare feit de doelstelling van dat feit juist beter nageleefd wordt. Ook als de daad in strijd is met de wet (Huizense Veearts arrest).
Wat is het gevolg van een rechtvaardigingsgrond?
Een succesvol beroep op een rechtvaardigingsgrond heeft over het algemeen tot gevolg dat de verdachte wordt ontslagen van alle rechtsvervolging, ook wel OVAR genoemd. Dit betekent dat het feit wel kan worden bewezen, maar dat het feit niet strafbaar is wegens een succesvol beroep op een rechtvaardigingsgrond. Soms kan het ook leiden tot vrijspraak en dat heeft ermee te maken dat een bestanddeel (de wederrechtelijkheid) van een artikel niet vervuld kan worden. Als een bestanddeel van een artikel ontbreekt dient vrijspraak te volgen.
Wat kan een advocaat betekenen?
Een strafrechtadvocaat speelt een bijzonder belangrijke rol bij een beroep op een rechtvaardigingsgrond. Aan de hand van het feitencomplex zal onderzocht moeten worden of een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond kans van slagen heeft. Eén van onze specialisten kan onder meer:
- beoordelen welke rechtvaardigingsgrond past bij uw zaak;
- onderzoeken of is voldaan aan proportionaliteit en subsidiariteit;
- het effect van garantenstellung;
- beoordelen of sprake kan zijn van culpa in causa;
- het verweer juridisch onderbouwen bij de politie, Openbaar Ministerie of rechter;
- OVAR of vrijspraak bepleiten in uw zaak.
De factoren die daarbij afgewogen moeten worden zijn 1) Het feit moet in verhouding staan tot de erdoor geschonden belangen (proportionaliteit) en 2) de verdachte mag geen andere, minder ingrijpende mogelijkheden hebben gehad (subsidiariteit), 3) de rechter weegt mee wat van een specifieke verdachte gevergd mocht worden (Garantenstellung) en of 4) hij/zij zichzelf verwijtbaar in de situatie heeft gebracht waarin hij/zij het strafbare feit pleegde (culpa in causa).
Gelet hierop, is het van groot belang dat u zich laat bijstaan door een gespecialiseerde strafrechtadvocaat.
Neem contact op
Denkt u dat in uw strafzaak sprake kan zijn van noodweer, overmacht of een andere rechtvaardigingsgrond? Neem dan tijdig contact op met een gespecialiseerde strafrechtadvocaat. Hoe eerder het dossier wordt beoordeeld, hoe beter het verweer kan worden voorbereid.
Onze advocaten kunnen u ook pro deo bijstaan als u daarvoor in aanmerking komt op basis van de wettelijke inkomensgrenzen. U betaalt dan alleen een beperkte eigen bijdrage.
Conclusie
Rechtvaardigingsgronden zorgen ervoor dat een strafbaar feit niet strafbaar wordt geacht, omdat de verdachte handelde op basis van één van de vijf rechtvaardigingsgronden
Als een rechtvaardigingsgrond wordt aangenomen, kan een verdachte ontslagen worden van alle rechtsvervolging of vrijgesproken worden wanneer een bestanddeel niet wordt vervuld. Laat daarom tijdig beoordelen of een rechtvaardigingsgrond in uw strafzaak een kansrijk verweer kan zijn. Een gespecialiseerde strafrechtadvocaat is essentieel om een goed juridisch verweer te voeren en ervoor te zorgen dat een verdachte niet onterecht wordt veroordeeld.
Veelgestelde vragen over rechtvaardigingsgronden
1. Wat is een rechtvaardigingsgrond voor een onrechtmatige daad?
Een rechtvaardigingsgrond bij een onrechtmatige daad is een civiele vraag. Een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond neemt de onrechtmatigheid van een handeling weg. Hierdoor is de gedraging juridisch gezien niet onrechtmatig en is er geen schadeplichtigheid. In het burgerlijk recht (Art. 6:162 Burgerlijk Wetboek) rust de bewijslast hiervoor bij degene die zich op de grond beroept. Het strafrecht kent een ander beoordelingskader.
2. Wat is het verschil tussen een rechtvaardigingsgrond en een schulduitsluitingsgrond?
Bij een rechtvaardigingsgrond is de gedraging zelf niet wederrechtelijk. Bij een schulduitsluitingsgrond blijft de gedraging in beginsel strafbaar, maar kan de verdachte daarvan geen verwijt worden gemaakt.
3. Leidt een rechtvaardigingsgrond tot vrijspraak of OVAR?
Meestal leidt een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond tot ontslag van alle rechtsvervolging, ook wel OVAR genoemd. Soms kan vrijspraak volgen, bijvoorbeeld als wederrechtelijkheid onderdeel is van de delictsomschrijving en dat bestanddeel niet bewezen kan worden.
4. Wanneer slaagt een beroep op noodweer?
Een beroep op noodweer slaagt als sprake is van een onmiddellijke en wederrechtelijke aanval waartegen verdediging noodzakelijk was. De verdediging moet bovendien proportioneel zijn en mag niet verder gaan dan nodig is.
5. Wat neemt een rechtvaardigingsgrond weg?
Een rechtvaardigingsgrond neemt de wederrechtelijkheid van de gedraging weg. Dat betekent dat de gedraging achteraf niet in strijd met het recht wordt geacht.
