Een gevangenisstraf is, zonder enige twijfel, een heftige straf. Wanneer u hiermee te maken krijgt, of iemand in uw omgeving, roept dat meteen vragen op. Hoe lang duurt een gevangenisstraf? Moet u de cel in, of kan dat ook anders? En wat zijn uw rechten als het zover komt? In dit artikel leggen we uit wat een gevangenisstraf inhoudt, welke soorten er zijn, wat het verschil is tussen voorwaardelijk, deels voorwaardelijk en onvoorwaardelijk, en wanneer het verstandig is om een advocaat in te schakelen.
Wat houdt een gevangenisstraf in?
Een gevangenisstraf is een straf waarbij iemand zijn of haar vrijheid verliest en wordt opgesloten in een penitentiaire (jeugd)inrichting. Een gevangenisstraf wordt opgelegd door de strafrechter(s). De straf is bedoeld om de veroordeelde te straffen, herhaling te voorkomen en om de samenleving te beschermen. Hoe lang een gevangenisstraf duurt, hangt af van het soort delict en de omstandigheden. De duur is wettelijk begrensd en feit gebonden. In artikel 10 van het Wetboek van Strafrecht staat dat een tijdelijke gevangenisstraf minimaal één dag en maximaal 30 jaren mag duren. Enkel voor zeer ernstige misdrijven kan er ook levenslange gevangenisstraf worden opgelegd. Tijdens de uitvoering van de straf verblijft de veroordeelde onder toezicht van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). De dagelijkse gang van zaken in detentie is geregeld in de Penitentiaire beginselenwet.
Gevangenisstraf kan ook worden opgelegd als vervangende straf bij een mislukte taakstraf of toezicht/gedragsbeïnvloedende maatregel, of bijvoorbeeld een onbetaalde geldboete of schadevergoedingsmaatregel. Tot slot kan ook “gijzeling” (artikel 28 Wet administratiefrechtelijke handhaving) wegens niet betaalde verkeersboetes ten uitvoer worden gelegd na goedkeuring door de kantonrechter.
Jeugdstrafrecht/adolescentenstrafrecht
Als het gaat om minderjarigen dan is de duur van de gevangenisstraf beperkt. In de leeftijd van 12 tot en met 15 jaar krijgen jongeren maximaal een gevangenisstraf van 12 maanden opgelegd. Is een jongere 16 jaar of ouder, dan is de straf maximaal 24 maanden. Laatstgenoemde geldt ook wanneer het adolescentenstrafrecht wordt toegepast (18-21 jarigen). De tijd die voorafgaand aan de straf in voorlopige hechtenis is doorgebracht, wordt in mindering gebracht op de uit te zitten jeugddetentie.
Voorwaardelijke invrijheidsstelling
In Nederland is het standaard praktijk dat bij veroordeelden tot een gevangenisstraf van meer dan één jaar voorwaardelijke invrijheidstelling wordt toegepast. Daar zijn verschillende regels voor zoals dat bij straffen van twee jaar of meer dit na voltooiing van twee derde van de straf is. Bij straffen vanaf één jaar tot twee jaar is dit na voltooiing van het eerste jaar en een derde van de rest. Op het moment van de veroordeling wordt het voorarrest van de nog uit te zitten strafperiode afgetrokken. De twee derde wordt berekend over de volledige strafperiode, dus inclusief het reeds voltooide voorarrest. Wanneer er een voorwaardelijk strafgedeelte aan een onvoorwaardelijk deel is gekoppeld dan is voorwaardelijke invrijheidstelling niet mogelijk. De maximale duur van de voorwaardelijke invrijheidsstelling bedraagt twee jaren.
De voorwaardelijke invrijheidstelling wordt toegepast wanneer de gedetineerde zich tijdens de detentie goed gedragen heeft (dat wil zeggen: geen misdrijven beging en geen poging tot uitbraak deed). De straf is daarmee niet opgeheven, maar wel de tenuitvoerlegging ervan in de gevangenis. Of iemand zich goed gedragen heeft ligt ter beoordeling aan het Openbaar Ministerie, dat zich daarbij baseert op reclasseringsadviezen en rapportages uit de gevangenis. Wanneer iemand levenslang heeft gekregen dan is het regime van voorwaardelijke invrijheidsstelling niet van toepassing.
Soorten gevangenisstraf
In Nederland wordt er onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten gevangenisstraffen. Ten eerste is er ook sprake van hechtenis waarbij, net als de gevangenisstraf, sprake is van een gedwongen detentie, met het enige verschil dat hechtenis kan worden opgelegd voor de minder zware normschendingen. Wanneer een feit door de wetgever als misdrijf is gekwalificeerd, dan is de wettelijk bedreigde straf de gevangenisstraf, en wanneer het om een overtreding gaat dan wordt een vrijheidsbenemende sanctie met hechtenis bestraft. De veroordeelde zit de hechtenis dan niet uit in een gevangenis, maar in een huis van bewaring. Ten tweede is er het verschil tussen een tijdelijke en levenslange gevangenisstraf. Een tijdelijke straf heeft een begin- en einddatum, terwijl een levenslange straf in beginsel voor altijd geldt.
Daarnaast zijn er drie vormen waarin een gevangenisstraf kan worden opgelegd:
- Onvoorwaardelijk
- Voorwaardelijk
- Deels voorwaardelijk
Op deze manier kan de rechter beter inspelen op de situatie van de verdachte en wordt getracht om gedrag positief te beïnvloeden.
Voorwaardelijke gevangenisstraf
Bij een voorwaardelijke gevangenisstraf hoeft u de cel niet in, zolang u zich tijdens de proeftijd aan bepaalde voorwaarden houdt. De rechter stelt die proeftijd vast, meestal voor één tot drie jaar. In die periode moet u zich aan de wet houden en vaak ook aan extra voorwaarden voldoen, zoals:
- Reclasseringsbegeleiding;
- Een contact- of locatieverbod;
- Een meldplicht;
- Verplichte behandeling of therapie.
Doet u wat is afgesproken, dan hoeft u de straf niet uit te zitten. Overtreedt u de voorwaarden, dan kan de gevangenisstraf alsnog (geheel of gedeeltelijk) ten uitvoer worden gelegd. Een rechter dient daar wel separaat op te beslissen. Een zogeheten TUL-zitting.
Deels voorwaardelijke gevangenisstraf
Bij een deels voorwaardelijke gevangenisstraf moet u een deel van de straf daadwerkelijk uitzitten, en blijft het andere deel als het ware “boven uw hoofd hangen”. Dit tweede deel hoeft u alleen uit te zitten als u tijdens de proeftijd de voorwaarden overtreedt. Een voorbeeld: u krijgt twaalf maanden celstraf, waarvan vier maanden voorwaardelijk. U zit dan acht maanden uit. De resterende vier maanden hoeft u alleen te ondergaan als u zich in de afgesproken periode opnieuw schuldig maakt aan strafbaar gedrag of de voorwaarden schendt. Deze vorm wordt vaak gebruikt als de rechter straf én gedragsbeïnvloeding wil combineren. U wordt dus deels bestraft, maar krijgt ook de kans om te laten zien dat u zich kunt herstellen.
Onvoorwaardelijke gevangenisstraf
Een onvoorwaardelijke gevangenisstraf betekent dat u altijd de opgelegde straf moet uitzitten. Dit gebeurt meestal na een onherroepelijke uitspraak van de rechter. In sommige gevallen krijgt u een oproep om uzelf te melden bij de gevangenis. Gebeurt dat niet, dan kan de politie u aanhouden om de straf alsnog uit te voeren. Tijdens de gevangenisstraf heeft u recht op onder andere medische zorg, bezoek, en (in veel gevallen) deelname aan werk of dagbesteding. Tot slot kan een voorwaardelijke invrijheidstelling van toepassing zijn. Daarbij komt u onder voorwaarden eerder vrij, vaak na het uitzitten van twee derde van de straf. Let op: dit is geen automatisch recht. Uw gedrag en het risico op herhaling spelen hierin een belangrijke rol.
Wanneer schakelt u een advocaat in?
Wordt u verdacht van een ernstig strafbaar feit waarbij een gevangenisstraf dreigt? De advocaten van AMBT Advocaten zijn ervaren strafrechtspecialisten op het gebied van zware misdrijven. Wij zullen u bijstaan vanaf het moment dat er een verdenking rijst. Onze specialisten analyseren het strafdossier en bepalen samen met u de beste strategie om het gewenste resultaat te bereiken.
De gevolgen voor uw toekomst, en met name met betrekking tot uw persoonlijk leven kunnen groot zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan huisvesting, uw baan, uw gezondheid en uw familie. Gelet hierop, is het van groot belang dat u zich laat bijstaan door een gespecialiseerde strafrechtadvocaat. Met het oog op de belangen die op het spel staan is het verstandig dat u zich vooraf goed laat informeren. Het is van belang om vooraf te weten wat u kunt verwachten en welke verweren namens u gevoerd kunnen worden. Wanneer er al een veroordeling ligt dan kunnen onze advocaten u ondersteunen in het zogeheten detentierecht, waaronder voorwaardelijke invrijheidsstelling en klachtprocedures.
Onze advocaten zijn bereid om u ook pro deo bij te staan, mits u daarvoor in aanmerking komt gelet op de wettelijk vastgestelde inkomensgrenzen. U hoeft dan uitsluitend een kleine eigen bijdrage te betalen. Wanneer u als minderjarige wordt verdacht van een misdrijf dan geldt het jeugdstrafrecht, en dan heeft u ten allen tijde recht op gratis rechtsbijstand.
Veelgestelde vragen over gevangenisstraf
Hoe lang duurt een gevangenisstraf in Nederland?
De duur van een tijdelijke gevangenisstraf varieert van één dag tot maximaal dertig jaren. Bij zeer ernstige delicten kan er een levenslange gevangenisstraf worden opgelegd. Voor het jeugdstrafrecht en het adolescentenstrafrecht is de duur van detentie beperkt.
Wanneer wordt een voorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd?
Voorwaardelijke gevangenisstraffen worden vaak opgelegd bij minder ernstige misdrijven of als de rechter inschat dat de verdachte gebaat is bij begeleiding of gedragsverandering. De Raad van de Kinderbescherming, (jeugd)reclassering, ambulant begeleiders en eventueel andere deskundigen kunnen de rechters hierover adviseren.
