Gratie is een buitengewoon middel in het Nederlandse strafrecht dat ervoor zorgt dat een opgelegde straf kan worden verminderd of kwijtgescholden. Het is een vorm van strafvermindering waarbij de veroordeelde een gunst ontvangt van de overheid. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat een deel van een gevangenisstraf wordt kwijtgescholden, of dat een boete wordt verlaagd.
Wat is gratie?
Gratie houdt in dat een veroordeelde persoon (gedeeltelijk) wordt vrijgesteld van het ondergaan van de opgelegde straf. Dit kan gaan om gevangenisstraffen, boetes, of andere strafrechtelijke maatregelen. Het doel van gratie is het bieden van verlichting in uitzonderlijke situaties waarin de straf, gelet op nieuwe omstandigheden of persoonlijke redenen, als te zwaar wordt ervaren.
Gratie verkrijgen
Om gratie te verkrijgen, moet een veroordeelde een gratieverzoek indienen. Dit kan alleen als alle beroepsmogelijkheden zijn uitgeput en de straf onherroepelijk vaststaat. Het verzoek wordt ingediend bij de Minister van Justitie en Veiligheid. De beslissing op een gratieverzoek kan enige tijd duren omdat er diverse adviezen worden ingewonnen, onder andere van het Openbaar Ministerie en de rechter(s) die de straf heeft opgelegd.
Wanneer wordt gratie verleend?
Het gaat niet om een herbeoordeling van de schuld of de veroordeling, maar om de vraag of het uitvoeren van de straf onder de huidige omstandigheden nog redelijk en gerechtvaardigd is. Bij de beoordeling van een gratieverzoek wordt onder meer gekeken naar:
- nieuwe persoonlijke of medische omstandigheden;
- humanitaire redenen, zoals ernstige ziekte of detentieongeschiktheid;
- de duur van de reeds ondergane straf;
- het gedrag van de veroordeelde tijdens detentie;
- het maatschappelijk belang bij verdere tenuitvoerlegging van de straf.
Gratie verlenen wordt dus beoordeeld aan de hand van bovenstaande en alleen toegewezen wanneer voortzetting van de straf onevenredig zwaar wordt geacht.
Wie verleent gratie in Nederland?
De uiteindelijke beslissing over het al dan niet verlenen van gratie ligt bij de Koning. Echter, dit gebeurt altijd op advies van de Minister van Justitie en Veiligheid. In veel gevallen spelen ook adviezen van het Openbaar Ministerie en de betrokken rechter(s) een belangrijke rol. Daarbij kan er ook advies ingewonnen worden, bijvoorbeeld over detentieongeschiktheid. De Koning verleent gratie dus niet op eigen initiatief, maar op basis van een zorgvuldig adviestraject. Mocht dit leiden tot een positief advies, dan kan de Koning, op voorstel van de Minister van Justitie, besluiten tot gratie. In de praktijk gebeurt dit weinig.
Aantal mensen met gratie in Nederland
Het aantal mensen dat daadwerkelijk gratie ontvangt in Nederland is dus vrij klein. Jaarlijks worden er slechts enkele tientallen gratieverzoeken toegekend. In veel gevallen wordt een gratieverzoek afgewezen omdat het slechts in zeer bijzondere gevallen wordt verleend, zoals bij humanitaire omstandigheden of wanneer er nieuwe omstandigheden aan het licht komen. Als het gaat om mogelijk nieuw strafrechtelijk (ontlastend) bewijs dan ligt de weg open naar een herzieningsprocedure en dan wordt eventueel de zaak weer heropend maar dat moet niet verward worden met een gratieverzoek.
Gratie kan ook worden verleend aan mensen die een levenslange gevangenisstraf uitzitten. In Nederland is levenslang in principe (daadwerkelijk) levenslang. Een verzoek tot gratie kan op elk moment ingediend worden en dient niet verward te worden met het Adviescollege Levenslanggestraften (ACL). Een beoordeling door het ACL vindt pas na 25 jaren plaats.
Conclusie
Gratie is een zeer uitzonderlijk middel in Nederland waarbij een straf geheel of gedeeltelijk wordt verminderd of kwijtgescholden. De procedure om gratie te verkrijgen is complex en wordt alleen in bijzondere gevallen toegekend. Hoewel het mogelijk is om gratie te krijgen bij een levenslange gevangenisstraf, gebeurt dit in de praktijk zelden. De beslissing ligt uiteindelijk bij de Koning, maar de Minister van Justitie en Veiligheid speelt hierin een doorslaggevende rol.
Veelgestelde vragen over gratie:
1. Wie kan gratie krijgen?
In principe kan iedere veroordeelde in Nederland een gratieverzoek indienen, mits de straf onherroepelijk vaststaat en alle rechtsmiddelen zijn uitgeput. Dit geldt voor zowel gevangenisstraffen als geldboetes en andere strafrechtelijke sancties.
2. Waarom krijgen mensen gratie?
Mensen krijgen gratie omdat zich bijzondere omstandigheden voordoen die pas na de veroordeling zijn ontstaan of bekend zijn geworden. Dit kan bijvoorbeeld gaan om ernstige medische problemen, humanitaire redenen of andere uitzonderlijke situaties waarin verdere uitvoering van de straf als onredelijk wordt beschouwd.
3. Hoe vaak wordt gratie verleend bij een levenslange gevangenisstraf?
Gratie bij een levenslange gevangenisstraf wordt zeer zelden verleend. Hoewel een gratieverzoek op elk moment kan worden ingediend, leidt dit in de praktijk slechts bij hoge uitzondering tot strafvermindering. Dit staat los van de beoordeling door het Adviescollege Levenslanggestraften, die pas na 25 jaar plaatsvindt. Voorzover wij het kunnen nazien is er slechts twee keer gratie verleend aan een levenslanggestrafte sinds 2017.
